در این مقاله به این نکته پراهمیت اشاره می شود که بنای معروف دهانه غلامان در نزدیکی شهر زابل ابزاری دقیق برای رصد سایه ی خورشید واستخراج تقویم وتنظیم سالنامه بوده است.
قبل از آغاز استدلالات در باره ی رصد خانه ی نیمروز لازم است به پیشینه ی اختر شناسی در نیمروز و همچنین به بخشی کوتاه در مورد گردش زمین به دور خورشید یا همان گردش خورشید از آسمان از دید ناظر زمینی پرداخت

گردش ظاهری خورشید در آسمان

گردش سالیانه ی زمین به دور خورشید از چهار حرکت اصلی نشات گرفته است :
1_حرکت وضعی: حرکت زمین از غرب به شرق حول محور شمالی – جنوبی خود
2_حرکت محوری (میل محور زمین ) : که به موجب آن زمین از امتداد محور شمالی جنوبی خود به اندازه ی 27/23 درجه منحرف شده که همین انحراف سبب بوجود آمدن فصول چهارگانه و تحولات آب وهوایی می شود.
3_حرکت انتقالی :حرکت زمین در جهت خلاف عقربه ها ی ساعت به دور خورشید  که بک سال طول می کشد .
4_حرکت تقدیمی که بر اثر آن جابه جایی زمین حول زمین حول صفحه ی عرضی آن صورت می گیرد و به موجب آن قطب آسمانی در دایره  کوچکی به شعاع 27/23 درجه به دور قطب آسمانی در یک دوره ی 25800 ساله یک  سطح مخروطی را طی می کند وبه موضع  نخستین خود بار می گردد. بر اثر حرکت تقدیمی از دید گاه ناظر زمینی صور فلکی دایره ال بروج هر ساله 50 ثانیه ی قوسی  به طرف خورشید حرکت می کنند پس نقطه ی اعتدالین بین صور فلکی جا به جا می شود و به همین دلیل است که در حدود دو هزار سال پیش در آغاز اعتدال بهاری خورشید در برج حمل بود ولی اکنون خورشید در نوروز(آغاز اعتدال بهاری) در صورت فلکی حوت می باشد.
لازم به ذکراست دایره البروج (مسیر حرکت ماه و خورشید وسیارات در طول سال ) با مسیر حرکت روزانه خورشید متفاوت است و در اعتدالهای بهاری وپاییزی بر هم منطبق می شوند.
از تاثیرات میل محور زمین بر حرکت وضعی یکسان نبودن محل طلوع وغروب خورشید در روزهای سال می باشد یعنی در روز اول فروردین و اول مهر (اعتدالین)خورشید دقیقا از شرق طلوع ودقیقا در غرب غروب خواهد کرد ودر روز اول تیر(انقلاب تابستانی )27/23 درجه به سمت شمال محل طلوع تغییر خواهد کرد ودر اول دی (انقلاب زمستانی 27/23 درجه به سمت جنوب محل طلوع خورشید تغییر خواهدکرد.
پس در اعتدالها زمان روز و شب برابر می شود ودرانقلاب تابستانی طولانی ترین روز وکوتاه ترین شب سال بوجود می آید ودر انقلاب زمستانی طولانی ترین شب و کوتاهترین روز به وقوع می رسد. در این میان نکته ای وجود دارد که نشان از دقت علمی پیشینیان ما دارد. آنها یافته بودند که سرعت خورشید در 4 فصل تغییر می کند و یکسان نیست . در واقع زمانی که زمین به خورشید نزدیکتر می شود سرعت آن بیشتر وزمانی که زمین از خورشید دور می شود سرعت آن کم می شود و به همین علت6 ماه اول یکسال 31 روزه و  5ماه دوم 30 روزه بود و این حاکی از آگاهی ایرانیان از مسائل گاه شمار بود که به همین دلیل تقویم خورشیدی ایرانی دقیق ترین گاه شمار در جهان می باشد.
دانش امروز نمایان کرده که فصل بهار 9/92 روز وتابستان 6/93 روز ،پاییز 8/89 روز وزمستان 89 روز می باشد.
در مورد تغییرات سرعت خورشید می توان گفت که در زمستان سرعت حرکت زمین (یا سرعت حرکت خورشید در آسمان )به حداکثر می رسد ودربهارو تابستان به حداقل و تغییرات دمایی حاکی از 27/23 درجه اختلاف زمین است.
همانطور که حرکت انتقالی یکسان نیست حرکت وضعی نیز یکسان نیست ومتغیر است یعنی از اول فروردین تا اول تیر 27/23 درجه از شرق به سمت شمال مکان طلوع خورشید تغییر می کند.بااین حساب گمان می رود که در اول اردیبهشت یک سوم این زاویه و در اول خرداد سه دوم این زاویه طی شده باشد اما اینطور نیست و حرکت وضعی سرعتی متغیر دارد که در حوالی اعتدال ها به حداکثر ودر انقلاب ها به حداقل خود می رسد.
به صورتی که در اول اردیبهشت ماه خورشید 5/11درجه و در اوایل خرداد ماه 20 درجه از شرق به سمت شمال انحراف پیدا می کند.یا در فروردین _از ابتدا تا انتها )5/11 درجه ، در اردیبهشت 5/8 درجه ودر خرداد 5/3 درجه تغییر میکند.
اندازه جابجایی محل طلوع وغروب خورشید نسبت به شرق یا غرب را میل خورشید می نامند. میل خورشید اگر در نیمه اول سال وبه سوی شمال باشد با اعداد مثبت و اگر در نیمه دوم و به طرف جنوب باشد با اعداد منفی نشان داده می شود.
میل خورشید بهترین شاخص برای تعیین زمان واستخراج تقویم می باشد.
تغییر میل خورشید موجب تغییر در محل طلوع وغروب و مسیر حرکت و ارتفاع خورشید ودر نتیجه تغییر زمان ظهر خورشید نیز می شود.میل خورشید رابطه ای با مختصات مکان (طول و عرض جغرافیایی )ندارد ولی ارتفاع خورشید کاملا تحت تاثیر عرض جغرافیایی می باشد به طوری که با افزایش عرض جغرافیایی ارتفاع خورشید کاهش وبا کاهش عرض جغرافیایی ارتفاع خورشید افزایش می یابد:
                                                                                        -- A=90j - d                               
= میل خورشیدd عرض جغرافیایی و jکه در آن :      a= ارتفاع خورشید ، =
در نیمروز با عرض جغرافیایی 5/20 درجه ارتفاع ظهر خورشیدی در زمان اعتدال ها برابر 5/59 در زمان انقلاب زمستانی 36 درجه ودر زمان انقلاب تابستانی 83 درجه است .
             
معرفی سیستان و رصد خانه نیمروز
امروزه نیز با اینکه در سیستان کمتر از هر جای ایران کاوش های باستان شناسی انجام گرفته است اما همان اندک پژوهش نیز جایگاه تردید نا پذیر سیستان در فرهنگ وتمدن ایرانی را تایید کرده است. چنانچه بزرگترین تپه مسکونی آسیای غربی به نام شهر سوخته در سرزمین نیمروز یا سیستان ، در فاصله 40 کیلومتری جنوب رصد خانه جای دارد.که زندگی در آنجا 1400 سال دوام داشته وبر اساس کاوش های انجام شده در آنجا جامعه ای آماری و برون جنگ بوده ،چنانچه پس از چندین دوره کاوش
هیچ نشانی از ابزار و ادوات جنگی یافت نشده بود و در آنجا لوله کشی آب وجود داشت و هیچ بنای حاکم نشینی ومعبدی در آنجا نبوده است. حتی برخی بر این باورند که شاید شهر سوخته با شهر زابل در شاهنامه قابل انطباق باشد.
نیمروز در میانه جهان قرار گرفته است و این نشان حاکی از آن است که پیشینیان ما سرتاسر جهان آن روز را پیموده اند ومساحت آن را اندازه گیری کردند و دریافته اند که در زمانی که بر تمام جهان خورشید می تابد در شرق جهان خورشید در حال غروب ودر غرب جهان در حال طلوع می باشد در نیمروز باستانی ظهر یا زاول (زابل) می باشد .
نیمروز مبدا و شاخص گاه شماری در جهان باستان بوده است اما بعدها عبارت نصف النهار به زباه هلی خارجی ترجمه شد ترجمه شد و بعدها قدرت های جهانی نصف النهار مبدا و صفر درجه را از نیمروز باستانی برداشتند وبه گرینویچ بردند.
شمال خط نیم روز از درباچه ی خوارزم و رود سیر دریا می گذرد در ابن راستا در جنوب دریاچه ی خوارزم بنایی به نام قوی  قریکان قلعه  وجود دارد که از بخش هایی از آن به عنوان رصد خانه بهره برداری می شد که در آن قدیمی ترین اسطرلاب جهان کشف شد این  کشف نشان داد که نظریه ی اختراع اولین اسطرلاب به دست بطلمیوس اشتباه بوده است و نخستین اسطرلهب را ایرنیان ساخته بودند.
رصدخانه ی نیمروز که تا به امروز با نام بنای شماره ی 3 دهانه ی غلامان شناخته می شود بنایی چهر گوش است که طول هر ضلع آن  به 54 متر می رسد که8ار خشت و گل ساخته شده ودر چهار سوی حیاط مرکزی ایوان ها و ستون هایی قرار دارد که در رصد سایه ها به ترتیب خاصی انجام وظیفه می کنند .رصد خانه ی نیمروز یا دهانه ی غلامان در جنوب روستای قلعه نو در شهرستان زهک و در نزدیکی چاه نیمه ی شماره ی 3قرار دارد و تا شهر زابل  حدود 45 کیلومتر و تا مرز  افغانستان نزدیک به 10 کیلومتر  فاصله دارد . ساختمان رصد خانه نیمروز یا دهانه غلامان در سالهای دهه 1340 خورشیدی به دست گروهی ایتالیایی حفاری و مرمت شد،اما از آنجا که آنان پی به کاربرد واقعی بنا نبرده بودند واز این بنا تنها با نام "ساختمان مقدس "نام می بردند، علیرغم کوشش بسیار ،در مرمت وباز سازی آفتاب سنجها دقت کافی بکار برده نشدو در نتیجه امروزه از ذقت رصد خانه و آفتاب سنج ها تا اندازه ای کاسته شده است.
به عقیده برخی از باستان شناسان قدمت این بنا به سه تا چهار هزار سال پیش بازمی گردد،اما این نظریه اثبات نشده است.
از آنجا که در آثار ایرانی آمده است که " زرتشت " در رصدخانه نیمروز حلول خورشید به برج بره را رصد کرد وتقویم یزدگردی باستانی را اصلاح وبنیاد گاهشماری جدیدی را پی افکند،این گمان نیز وجود دارد که رصدخانه نیمروز همان رصدخانه زرتشت بوده باشد.
نکته جالب توجه دیگر این است که در کنار رصدخانه نیمروز بنای کوچکی وجود دارد که مردم محل از دیرباز از آن بنام "قبر زرتشت "نام می برند.
بنا به دلایل زیر بنای دهانه غلامان یک رصدخانه خورشیدی برای سنجش گردش خورشید وبه تبع آن نگهداشتن حساب سال وسالشماری و استخراج تقویم بکار می رود.
1- هر یک از ضلعهای رصدخانه نیمروز با چهار جهت اصلی 32درجه شرقی انحراف داردکه اگر 2درجه میل مغناطیسی منطقه را از آن کم کنیم،انحراف آن به 30 درجه میرسد. اگر این بنا با زاویه ای غیر از این ساخته می شد هیچیک از محاسبه های خورشیدی یادشده در این مقاله قابل انجام نمی بود.
2- تغییرات زاویه بین نقاط مشخص شده در آفتاب سنج ها با تغییرات زاویه طلوع خورشید و همچنین ارتفاع خورشید در ظهر خورشیدی در ماه های گوناگون سال برابر است.
3- در آفتاب سنج های ایوان غربی سازوکاری اندیشیده شده است که به موجب آن می توان نزدیک شدن نوروز و مهرگان را هفته به هفته تشخیص داد.
4- برای اینکه سایه ی دیوارهای چهار سوی بنا در کار رصد مشکلی ایجاد نکند، این دیوارها کوتاه تر از ستون هاودیوارهای داخلی بنا ساخته شده است.
5- این بنا علیرغم وسعت سه هزار متری خود،تنها یک در کوچک در ضلع جنوبی خود دارد و این نشان می دهد که کسان زیادی به درون بنا رفت و آمد نمی کرده اند. علاوه بر این ساختمان فاقد هر گونه اتاق یا تالار یا نشیمنگاه است. در نتیجه نمی توانسته به عنوان کاخ یا قرارگاه حاکم یا نیایشگاه مورد بهره برداری قرار گیرد.

علی مرعشی
منبع کتاب رصد خانه ی نیمروز
نوشته ی رضا مرادی غیاث آبادی